Kilka słów o dialekcie małopolskim

„Gwara koncertem ku sercu płynie

obyczajami ludowej przeszłości.

W humorze góralskim od wieków

triumf dobra nad głupotą, złością.

Spod Żywca góralską nutę

sączy się ciepło serdeczne

uśmiech prowadzi groniami

co jak ta gwara- są wieczne(…)”

Maria Karpowicz – Woźniak

„Gwarowe opowieści”

 Dzisiaj opowiemy wam o dialekcie małopolskim. Na początek zachęcamy do zapoznania się z definicją i zasadami rządzącymi tym dialektem :) 

 Dialekt małopolski  należy do dialektów języka polskiego, którym posługują się mieszkańcy Małopolski.  Nie jest on jednakowy w całym regionie. Dialekt ten, według uczonego Pola posiada trzy odmiany: lubelski, sandomierski oraz czerwono-ruski, który występuje również pod inną nazwą, a mianowicie dialekt sanocki. Jest to dialekt, uważany przez autora tego stwierdzenia za najmocniej urozmaicony i najbardziej ciekawy.

 Zasięg występowania
Granice zasięgu dialektu małopolskiego obejmują w przybliżeniu obszar południowo-wschodniej i środkowej części Polski od środkowego biegu Pilicy i Wieprza aż po Karpaty. Podstawę dialektu małopolskiego stanowiło dawne skupisko etniczno-językowe plemienia Wiślan w dorzeczu górnej Wisły między Podgórzem Karpackim, Górami Świętokrzyskimi i Puszczą Sandomierską.

Granice zasięgu dialektu małopolskiego (źródło: http://pl.wikipedia.org/)

 Rodzaje gwar małopolskich
 Poza dialektem używanym przez inteligencję, wśród mieszkańców regionu, a zwłaszcza jego południowej części, występują liczne gwary, które różnią się od ogólnonarodowego języka nie tylko wymową, ale i słownictwem. Najbardziej popularne gwary Małopolski to:

• gwara krakowska
• gwara podhalańska
• gwara sądecka
• gwara zagłębiowska
• gwara żywiecka
• gwara kielecka zwana również świętokrzyską

 Cechy charakterystyczne:
1. Mazurzenie (wymowa "s", "c", "z", "dz" zamiast "cz", "rz", "dż" np. zona, cas, syć)

2. Charakterystyczna, nosowa wymowa "ą" i "ę", wymowa końcówki "-enka", jak w "ręka" (np.   [paɲεŋka])

3. Akcent wyrazowy inicjalny, przesunięcie akcentu w wołaczu na ostatnią sylabę, częste używanie partykuły "że" w trybie rozkazującym (weźże, idźże, zróbże, podajże, cicho-że, cicho-żesz bądź)

4. Charakterystyczny zaśpiew w mowie potocznej 

5. Fonetyka wyrazowa ubezdźwięczniająca np. piez mały

6. Przejście wygłosowego "ch" w "k" np. na nogak

7. Używanie końcówki "-ta" w drugiej osobie liczby mnogiej np. pijta

źrodła: 

http://pl.wikipedia.org/

http://gwarypolskie.uw.edu.pl

http://terazmalopolska.pl/

Szybka lekcja gwary przed wyjazdem do Poznania:

• bachać się – kąpać się
• badejki – kąpielówki
• baka – policzek
• bamber – chłop, zwłaszcza bogaty, prostak
• bana – pociąg
• bauer – gospodarz
• bejmy – pieniądze
• chabas – mięso 
• chaps – kęs
• chęchy – zarośla, krzaki, miejsce zaniedbane, podejrzane 
• chochla – łyżka wazowa, czerpak 
• chlabra – plucha, błoto 
• chapać – ciężko pracować 
• ćmik – papieros 
• deczka – kocyk, serweta 
• drabka – drabina 
• dracheta – latawiec 
• ejber – łobuz
• fafoły – męty, cząstki stałe w cieczy
• fefry – strach
• gajgi – skrzypce
• galart – galareta z mięsa
• hejbnąć się – zdobyć się na coś
• jaka, jupka – kurtka 
• kalafa – twarz
• kamlot – kamień
• kasta – skrzynia
• kejter – pies, kundel
• laczki – obuwie domowe
• lajsnąć – sprawić sobie coś, kupić
• miągwa – beksa, osoba płaczliwa
• mrzygłód – niejadek, ktoś wychudzony
• nośpłat – handlarz starzyzną
• rumpuć – gęsta zupa jarzynowa 
• ryfa – gęba, mina, wyraz twarzy 
• szczun/szczón – chłopak
• szkieber – Niemiec
• taśtać – nieść
• węborek – wiadro 
• wiks – lanie, bicie 
• zyzol – zezowaty

Charakterystyka dialektu wielkopolskiego

Dialekt wielkopolski ma szereg charakterystycznych cech określanych jako ogólnowielkopolskie czy typowo wielkopolskie (choć wyjątkowo nie obejmują niektórych obszarów Wielkopolski i szeroko rozumianego zespołu dialektalnego wielkopolskiego). 

Dwie jego podstawowe cechy fonetyczne odróżniające go od innych dialektów to:

1) brak mazurzenia, czyli zachowanie spółgłosek dziąsłowych (z wyjątkiem gwary Mazurów wieleńskich na północnym zachodzie i na południu Wielkopolski gwar genetycznie śląskich, tj. gwar chazackich oraz w przeszłości – gwary chwalimskiej), np. jeszcze, żyto / ży^jtio;

2) fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, np. tam dzieź mokre,szeź arów, laz uru^ojs, zawieźma = tam gdzieś mokre, sześć arów, las urósł, zawieśmy), ale we wschodniej części ziemi chełmińsko-dobrzyńskiej, na Kociewiu i w Borach Tucholskich na skutek ekspansji dialektu mazowieckiego ustaliło się nowsze las_^łurus, czyli fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, ale z zachowaniem dźwięczności w formach historycznie złożonych: wiózem,p^łoszedem.

Szeroki, niekiedy prawie ogólnowielkopolski, zasięg mają takie cechy fonetyczne, jak:

1) dyftongiczna wymowa samogłosek

– á pochylonego (bez wschodniej i południowej części Wielkopolski), np. trá^łwa, na tro^ułwie = trawa, na trawie,

– o jasnego i o pochylonego (silna dyftongizacja cechuje głównie zachód i centrum Wielkopolski), np. ^łokn^ło,k^łowo^ułl g^łyra = okno, kowal, góra,

– y (na obszarze na zachód od Pleszewa, Jarocina, Środy, Węgrowca) zwłaszcza w wygłosie, np. do^ebry^j, zły ^j= dobry, zły, rzadziej w śródgłosie, np. ży^jt^ło, krzy^jczy^j = żyto, krzyczy ;

2) samogłoski pochylone a, o, e zachowują się jako odrębne dźwiękia^o, o^u, e^y/i (np. pta^ok, da^owny = ptak, dawny, wo^uz, go^ura = wóz, góra, brze^yg, śnieⁱg = brzeg, śnieg) lub podwyższają artykulację i zrównują się w wymowie z odpowiednimi samogłoskami wyższymi, tj. a pochylone z o, pochylone o z u, pochylone e z samogłoskamiy / i, np. downy, gorki, u gospodorza, stoć, trowa, powiado, zopowiedź = dawny, garnki, u gospodarza, stać, trawa, powiada, zapowiedź, wóz, góra, brzyg, śniyg / śnig = brzeg, śnieg;

3) wąska i najczęściej rozłożona wymowa samogłosek nosowych, tj. –ę jest wymawiane jako grupa yn, yń, ym, np. pynto, wszyndzie = pęto, wszędzie (tylko na krańcach wielkopolskiego zespołu dialektalnego, tj. na Kociewiu i w Borach Tucholskich zaliczanych z zastrzeżeniami do dialektu wielkopolskiego, występuje szeroka wymowa samogłoski przedniej ę, np. gaⁿsi, wystampu = gęsi, występu, jak w dużej części dialektu mazowieckiego),

– ą jest wymawiane jako grupa un, uń, um, np. p^łorzundek,widzom, każdom jednom, chodzóm = porządek, widzą, każdą jedną, chodzą,

4) paralelnie do wymowy samogłosek nosowych najczęściej wąska jest wymowa samogłosek przed spółgłoskami nosowymi (zob.zmiany barwy samogłosek przed spółgłoskami nosowymi m, n), czyli:

– grupa eN > yN // iN, np. np. dobrymu, tyn, odprowadzynie, dziń, takimu, zimniaki = dobremu, ten, odprowadzenie, dzień, takiemu, ziemniaki,

– grupa oN > óN, np. słóma, zielóny, d^łóm = słoma, zielony, dom;

5) w zachodniej Wielkopolsce i w części Wielkopolski północnej sporadycznie obecnie zanik nosowości przed spółgłoskami szczelinowymi, np. wuchać, gyste = wąchać, gęste;

6) przejście eł → áł (a^oł) // oł, spowodowane cofnięciem, zaokrągleniem i obniżeniem e do o, á przed tautosylabicznym ł, tj. należącym do tej samej sylaby co samogłoska e, np. páłne, pu^ołdá^łko^e, ko^ułkiołka = pełne, pudełko, kukiełka, zjawisko to sięga po linię Konin – Ślesin – Wągrowiec – ujście Gwdy do Noteci;

7) zachowanie w wymowie dźwięczności spółgłoski w po spółgłoskach bezdźwięcznych (tu zaznaczone pogrubieniem w), np. chwała, twardy^j, kwiat podczas gdy na pozostałym obszarze Polski (oprócz pogranicza wschodniego) spółgłoska w się ubezdźwięcznia w tej pozycji i jest wymawiana jako f, np. chfała, tfardy, kfiat;

8) utrzymanie oboczności  ew  w przyrostkach przymiotników, rzeczowników i w końcówkach celownika liczby pojedynczej rzeczowników męskich oraz mianownika liczby mnogiej rzeczowników męskich, tj. -ew- po spółgłoskach miękkich i stwardniałych, np.majewy, gnojewica, stryjewi, g^łospodarzewi, k^łowolewi, Jasiewi, leśniczewie = majowy, gnojowica, stryjowi, gospodarzowi, kowalowi, Jasiowi, leśniczowie, ale listopadowy, chłopakowi, czyli -ow- po spółgłoskach twardych);

9) archaiczne formy czasownikowe bez kontrakcji typu: graje, znaje= gra, zna, czyli nieściągnięte formy czasowników.

Do zjawisk fonetycznych o ograniczonym zasięgu, różnicujących poszczególne części Wielkopolski, należą m.in.:

1) obniżona (i ewentualnie dyftongiczna) realizacja samogłoski u(etymologicznej) w gwarach zachodniej Wielkopolski, np. ku^ora,brzu^och, ko^ułra, brzo^ułch = kura, brzuch;

2) pomieszanie nagłosowego wo  i o , kiedyś obejmujące dużą część Wielkopolski na północ od linii: Międzyrzecz – Nowy Tomyśl – Śrem – Konin, dziś już rzadko występujące nawet w języku przedstawicieli najstarszego pokolenia, np. łosk, łokn^ło lub wosk,wokno = wosk, okno;

3) rzadkie dziś miękczenie spółgłosek przedniojęzykowych, głównien, przez poprzedzające je samogłoski i, y w południowej Wielkopolsce, np. sy^jnia, drabinia, żyjtio = syna, drabina, żyto;

4) antycypacja miękkości, tzn. wyodrębnienie się j przed spółgłoskami miękkimi oraz przed grupami spółgłoskowymi stwardniałymi, kiedyś miękkimi, i przed przyrostkiem -stwo (w największym natężeniu występujące na zachodzie Wielkopolski), np. niejsie, ciojcia, nojgi, krójtszy^j, ^łojstrzyć, bogajstwo = niesie, ciocia, nogi, krótszy, ostrzyć, bogactwo.

Cechy o szerokim zasięgu, wspólne z innymi dialektami to m.in.:

1) rozpodobnienie staropolskich grup śř, źř (jak w Małopolsce i na Mazowszu), np. śr^łeda, źru^odło^e = środa, źródło, lub rozbicie tych grup przez spółgłoski wstawne t, d (jak na Śląsku, też w kaszubszczyźnie), np. strzybny^j, zdrzódło = srebrny, źródło, głównie w południowej i zachodniej Wielkopolsce;

2) rozpodobnienie grupy kt realizowanej jako cht: do dochtora, nicht, nichtóre = do doktora, nikt,       niektóre; 

3) nasilona tendencja do i uproszczeń w obrębie grup spółgłoskowych (jak w dialekcie śląskim i częściowo małopolskim), por.:

 ść → ś, np. gryś, kłaś, k^ło^eś = gryźć, kłaść, kość,

strz, zdrz, trz, drz → szcz, żdż, cz, dż, np. szczelać, czeba, dżazga = strzelać, trzeba, drzazga,

rs, rz → rz (ż), sz, np. skażyć sie, dzieżawa, stolaszki, gaszć = skarżyć się, dzierżawa, stolarski, garść,

kk → k, np. leki, mięki = lekki, miękki,

szsz → sz. np. szur, dro^eszy^j = szczur, droższy,

n → ŋ tylnojęzykowe przed k na granicy morfemów, np. skrzy^jŋka,^ło^ekiyŋko^e = skrzynka, okienko;

Halina Karaś

                                                                             (źr. www.dialektologia.uw.edu.pl)

Dialekt wielkopolski

Dialekt wielkopolski – jeden z dialektów języka polskiego, używany w Wielkopolsce.

Obecnie obejmuje tereny ograniczone linią przechodzącą nieco na południe od Koła, Kalisza, Ostrowa Wielkopolskiego, Rawicza i Babimostu, na zachód od Międzychodu, do Noteci koło Krzyża, i wzdłuż tej rzeki do jej źródeł i do Warty pod Kołem.

Wyróżnia się gwary

• Wielkopolski środkowej,
• Wielkopolski południowej (część południowa, od powiatów leszczyńskiego, gostyńskiego, krotoszyńskiego, ostrowskiego i kaliskiego włącznie),
• Wielkopolski zachodniej (na zachód od Pniew, Nowego Tomyśla i Wolsztyna)
• Wielkopolski północnej (na północ od Gniezna i Międzychodu).

Według większości językoznawców dialekt chełmińsko-kociewsko-warmiński jest odgałęzieniem dialektu wielkopolskiego(gwara warmińska najczęściej zaliczana do dialektu mazowieckiego). Stanisław Urbańczyk, wyodrębniający ten subdialekt, przez pewien okres nazywał dialekt wielkopolski dialektem wielkopolsko-pomorskim, zaznaczając przynależność części gwar, pierwotnie pomorskich, do tego zespołu gwarowego.

                                                                                                               (źr. www.wikipedia.pl)

Przykłady z dialektu mazowieckiego:

• dziabać - rąbać
• gardy – gardzący
• gora - ognisko
• kapka - kropla
• kaszkiet – czapka z daszkiem
• koleba - kołyska
• komunikować – przystąpić do I komunii świętej
• krepki – orzeźwiający
• lampucera – kobieta "lekkich obyczajów"
• latoś – tego roku
• lichy - mizerny
• na pieszko – pieszo
• na przybość – na bosaka
• napaść – nakarmić
• niemrawe – nieporadne
• nienałożna – nieprzyzwyczajona
• oblekać - ubierać się
• obzerać – podejrzeć coś
• potoknąć – umyć, opłukać, przepłukać
• potoknąć statki – umyć naczynia
• przepomnieć – zapomnieć
• sfolgować – spowolnić
• skawalić – zbrylić się
• tyłować – cofać się
• uklepać kociki – bić brawo
• wysiepać – wystrzępić
• wyziubłać – wyłuskać
• zachowanek – pomieszczenie gospodarcze (komórka)
• zduśdać – zgnieść
• zmrowić się – przyzwyczaić się
• zymścić – przeklinać
• żytym być – być ugodowym                                            (źr. www.wikipedia.pl)

Oto przykładowe zdania z dialektów mazowieckich:

Mazowsze bliższe, powiat warszawski:
Yybrołamjo śe s kapusiu do mjasta. Zajiz-dzum na bazor, staja s furuji cekum na ludzi (...) Kupujujedan bez drugigo, kozdy chce vjancy.(...) K´edym se puźni łuśot i pola pap´iro-sa, paczsza jidźe du mnę stujkowy. ´Wybrałem (sic! rodź. męski) ja się z kapustą do miasta. Zajeżdżam na bazar, staję z furą i czekam na ludzi. (...) Kupują jeden przez drugiego, każdy chce więcej. (...) Kiedym sobie później usiadł i palę papierosa, patrzę idzie do mnie stójkowy´.
Mazowsze dalsze, powiat działdowski:
Ńedźyjedź pita śe lisa-.gdźeś buł, coś śe tak usargałPLis mu poźedźał: łapałem ńbi.(...) Ńedźvjeć chćał iść na ti ribi, ale ńe źedźał, gdźe ich sukać. To tes móźuł lisoju, zebi go tam zaprovadźuł. ´Niedźwiedź pyta się lisa:
gdzieś był, coś (żeś) się tak uszargał (ubrudził)? Lis mu powiedział:
łapałem ryby. (...) Niedźwiedź chciał iść na te ryby, ale nie wiedział, gdzie ich szukać. Toteż mówił lisowi, żeby go tam zaprowadził´.

                                                                                                              (źr. www.edupedia.pl)

O dialekcie mazowieckim

Dialekt mazowiecki to mowa, której używa się nie tylko na Mazowszu, ale także na Mazurach, Warmii czy Podlasiu. Szczególnie znana jest gwara warszawska.

Dialekt mazowiecki, wbrew swojej nazwie, nie obejmuje samego geograficznego Mazowsza, ale o wiele większy obszar, w skład którego wchodzą Warmia i Mazury, Podlasie i Suwalszczyzna. Od wschodu zasięg dialektu mazowieckiego zamyka granica z Litwą i Białorusią, zachodnia granica przebiega w okolicach: Skierniewic, Łowicza, Płocka i Mławy, północna to rejony Ostródy, Olsztyna i Suwałk. Południowa granica przebiega w otoczeniu Grójca, Garwolina, aż po Włodawę na wschodniej granicy Polski.

Granice te są jednak umowne i dialekt mazowiecki sięga tak naprawdę dalej, trudno dokładnie określić, dokąd. Powodem są migracje mazowieckiej ludności poza ten obszar i ekspansywny charakter samego dialektu, który rozszerza się na pograniczach. Jego wpływy można zaobserwować np. w okolicach Radomia, Lublina czy Kielc.

Obszar dialektu mazowieckiego jest również podzielony wewnętrznie na mniejsze obszary gwarowe: Mazowsze północno-zachodnie, Mazowsze północno-wschodnie, Mazowsze południowo-zachodnie, Mazowsze południowo-wschodnie. 

Cechy dialektu mazowieckiego:

1.Mazurzenie (wymawianie głosek s, z, c, dz zamiast ogólnopolskich sz, ż, cz, dź), np.:
szyja – syja
żyto – zyto
czysto – cysto
jeżdżę - jezdze

2.Dodanie „ł” w nagłosie, np.:
okno – łokno
owca – łowca

3.Zamiast ogólnopolskiego „a” w „o” zwłaszcza w grupach „-ał”, np.:
wstał – wstoł

4.Grupy głosek „ke”, „ge” wymawiamy albo twardo albo miękko, np.:
cukierek – cukerek
kiedy – kedy

5.Grupy głosek „-ami”, „-emi”, „-ymi” wymawia się jako „amy”, „emy”, „ymy”, np.:
rękami – rękamy
takimi – takymy

6.Przyrostek „ak” w nazwach istot niedorosłych, np.: szczeniak, dzieciak.

7.„l” przed „i” wymawiamy twardo, np.:
lizak – lyzak
lipa – lypa

8.Głoski zmiękczone:
a) pi (pj, pchi, psi), np.: piesek – pjesek – pchiesek, psiesek
b) bi (bj, bh, bzi), np.: biały – bjały – bhiały – bziały
c) mi (mj, mni), np.: miał – mjał – mniał 

Gwary:

W obrębie dialektu mazowieckiego funkcjonują także odrębne gwary:

• Gwara kurpiowska, na terenach Ziemi Łomżyńskiej, Ziemi Różańskiej, Ziemi Nurskiej, Ziemi Wiskiej oraz północno-wschodniej części Ziemi Ciechanowskiej
• Miejska Gwara Warszawska w obrębie aglomeracji warszawskiej
• Gwara Liwska na terenach Ziemi Liwskiej odznaczająca się znacznymi wpływami dialektu poleskiego

Po warsiasku:

Gwara warszawska to twór stosunkowo nowy, liczący sobie nie więcej niż trzysta kilkadziesiąt lat. Stanowi ona mieszankę polszczyzny ogólnej z typowymi cechami dialektu mazowieckiego i wpływów z języków obcych – rosyjskiego, niemieckiego, jidysz. Charakterystyczna dla gwary warszawskiej wymowa takich sylab, jak: „sze”, „kę” i „gę” jako „sie”, „kie” i „gie”, a z kolei zmiękczonych sylab „kie”, „gie” jako twardych „ke” i „ge” (powszechna jest też wymowa „i” jako „y”). Na przykład: „Podałbym renkie, ale nie mogie”, „malyna” itd.

Taka siemrana warsiaska mowa to zjawisko w znacznej mierze historyczne. Zagłada i rozproszenie mieszkańców Warszawy w czasie II wojny światowej, a następnie masowy napływ ludności z innych części kraju, w znacznym stopniu unicestwiły warsiaską gware. Obecnie można ją usłyszeć jedynie wśród nielicznych starszych mieszkańców, szczególnie Pragi, która nie została tak zniszczona przez wojnę. Znacznie ma także wykształcenie użytkowników – lepiej wykształceni nie mówią gwarą, dlatego w poszukiwaniu warsiawiaków mówiących gwarą należy wybrać się w ciemniejsze uliczki w okolicy placu Szembeka czy Bazaru Różyckiego.

(autor : Tadeusz Baranowski)

 O gwarze warszawskiej w Kurierze Warszawskim:

 

Krótko o hymnie kaszubskim

    Słowo hymn pochodzi z greki (hymnos) i oznacza odświętną pieśń pochwalną. W dawnych czasach hymn był śpiewany na cześć bożków, bohaterów, idei; współcześnie identyfikowany jest z pieśnią patriotyczną lub reprezentującą określoną społeczność.

    Kaszubskich hymnów powstało w ostanich wiekach (począwszy od XIX) kilka, są one powiązane z działalnością różnych kaszubskich stowarzyszeń / organizacji, powstały w ich środowiskach lub były/są przez nie promowane.

    Pieśni oficjalnie ogłoszonej hymnem Kaszubów, którą można przyrównać do funkcji  jaką pełni polski hymn narodowy, nie ma. Pretendują do tej roli obecnie dwie Zemia rodnô – Jana Trepczyka oraz Marsz kaszubski - Hieronima Derdowskiego.

Zachęcamy wszystkich do zaśpiewania jednego z takich hymnów:

Zemia rodnô, pëszni kaszëbsczi kraju,
Od Gdunska tu, jaż do Roztoczi bróm!
Të jes snôżô jak kwiat rozkwitłi w maju.
Ce, tatczëzna jô lubotną tu móm.
Samborów miecz i Swiatopôłka biôtczi
W sposobie ce dlô nas úchowałë
Twoje jô w przódk bëlné pocyskóm kwiôtczi.
Odrodë cél Kaszëbóm znôu brënie.
Tu jô dali mda starża zemi trzimôł
Skądka zôczątk rodnô naj rózga mô.
Tu mda dali domocëznë sa jimôł.
Jaż zajasni i nama brzôd swój dô.


Przekład na język polski:

Ojczysta ziemio, wspaniały kaszubski kraju
Od Gdańska tu aż do Roztoki bram
Tyś piękna jest jak kwiat rozkwitły w maju
W Tobie Ojczyznę ukochaną mam.
Sambora miecz i Świętopełka walki
W gotowości dla nas zachowały Cię
Do przodu rzucę Twoje piękne kwiatki
Odrodzenia dzieło Kaszubom jawi się
Tu będę dalej trzymał straż tej Ziemi
Gdzie mój ród swój początek ma
Tu będę dalej uprawiał swą dziedzinę
Aż zajaśnieje i owoc swój nam da.


Kaszëbë to më !

Polecamy równiej piosenkę pt.''Kaszëbsczé jezora''.

Kaszëba mô cwiardą mòwă, ale mitczé serce.

 Kaszub ma twardą mowę, ale miękkie serce.